Schlagwort: mümin müminin aynasıdır

  • Eleştiri Neden Bu Kadar Acıtır ve Bize Yine de Ne Kazandırır?

    Eleştiri Neden Bu Kadar Acıtır ve Bize Yine de Ne Kazandırır?

    Bir konuşmanın ardından on kişi güzel bir şey söyler. Bir kişi de şöyle der: „Orta kısım biraz dağınıktı.“ Akşam olur, insan yatağında dönüp durur ve tam da o tek cümleyi düşünür. Diğer on kişi sanki hiç var olmamış gibi kaybolmuştur. Bu, aşırı hassasiyetin değil, oldukça sıradan bir insanlık halinin işaretidir. Eleştiriyi kabul etmek, başkaları söz konusu olduğunda herkesin makul bulduğu bir şeydir. Sıra kendimize gelince, akılla pek ilgisi olmayan bir şey devreye girer.

    Zihin, sadece bir cümlenin söylendiği yerde „tehlike“ duyar

    İnsan eleştiriye çoğu zaman saldırıya uğramış gibi tepki verir. Nabız yükselir, yüz ısınır ve karşıdaki daha sözünü bitirmeden kafamızda savunma başlar. Bunun eski bir mantığı vardır. Küçük bir toplulukta yaşayan ve o topluluktaki itibarını kaybeden kişinin gerçek bir sorunu vardı. Dışlanmak bir zamanlar tehlikeliydi, bu yüzden iç dünyamız ona bugün de tehlike muamelesi yapar.

    Bu, „Zihnin Kaplan Modu“ yazısında anlattığım mekanizmanın aynısıdır: düşünmekten daha hızlı çalışan bir alarm. Yalnız burada çalıların arasında bir kaplan yoktur, çay ocağının önünde bir iş arkadaşı vardır. Tepki yine de aynıdır. İnsan ya savaşır, ya kaçar ya da hiç dinlemeden başını sallayıp geçiştirir.

    Eleştiri yaptığımız işe değil, kendimiz hakkındaki resme dokunur

    Herkes içinde kendine dair bir resim taşır: güvenilir, akıllı, adil, iyi bir baba, iyi bir çalışma arkadaşı. Eleştiri, bu resmin bir yerinde yanlışlık olduğunu söyler. Psikoloji, o anda ortaya çıkan gerilime bilişsel çelişki adını verir. İki şey birbirine uymaz ve insan buna zor katlanır. O yüzden ikisinden biri düzeltilir. Ne yazık ki düzeltilen şey nadiren kendimiz hakkındaki resim olur. Eleştireni bilgisiz, kıskanç ya da o gün keyifsiz ilan etmek çok daha rahattır.

    Buna bir de çeviri hatası eklenir. Söylenen şudur: „Bunu iyi yapmamışsın.“ Duyulan ise şudur: „Sen iyi değilsin.“ Bir davranışla ilgili söz, kişinin bütününe dair bir hükme dönüşür. Bu ayrımı yapamayan kişi her eleştiriye karşı kendini savunmak zorunda kalır, çünkü her seferinde her şey tehlikededir. Bu ayrımı yapabilen ise kendinden vazgeçmeden hatasını kabul edebilir.

    Her eleştiri haklı değildir, ama neredeyse hepsi bir şey gösterir

    Hakkını vermek gerekir: Her eleştiri bir hediye değildir. Bazısı düpedüz yanlıştır, bazısı bir güç gösterisidir, bazısı da konudan çok eleştirenin o günkü halini anlatır. Önüne atılan her sözü kabul eden kişi mütevazı değil, yönünü kaybetmiş biridir. Eleştiriye açık olmak, herkese her zaman hak vermek demek değildir.

    Ama iki soruyu birbirinden ayırmak demektir. Birincisi: Nasıl söylendi? İkincisi: Doğru mu? Üslup yanlış olabilir, içerik yine de doğru olabilir. Bizi en çok kızdıran eleştiri, ikinci bir bakışı en çok hak edendir. Tamamen asılsız bir suçlamaya insan çoğu zaman sadece omuz silker. Sızı genellikle, içten içe zaten bildiğimiz yerde hissedilir.

    Eleştiriyi kabul etmek, aynaya bakmaktır

    Ebû Dâvûd’un rivayet ettiği bir hadis (no: 4918) bunu sade bir benzetmeyle anlatır. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurur: Mümin, müminin aynasıdır. Ayna ne iltifat eder ne de hakaret. Gömlekteki lekeyi gösterir ve kimsenin aklına bu yüzden aynaya kızmak gelmez. Üstelik lekeyi bütün sokağa değil, sadece karşısında durana gösterir. Bunda eleştiren için de bir ölçü vardır: sessizce, doğrudan ve seyirci olmadan.

    Müslim’in rivayet ettiği ikinci bir hadis (no: 55) daha da ileri gider: Din nasihattir. Buradaki nasihat kelimesi, öğüt vermekten fazlasını ifade eder. Karşısındakinin iyiliğini istediği için ona hoşuna gitmeyecek şeyi de söyleyen samimiyeti anlatır. Demek ki eleştiri dinin kenarında değil, tam ortasında durur. Kur’an da adaleti ayakta tutmayı ister, „kendi aleyhinize de olsa“ (Nisâ, 4:135, meâlen). Ölçü, insanın kendi itibarının üstündedir. Sadece hoşuna giden doğruyu kabul eden kişi, tercihini itibarından yana yapmıştır.

    İlk sızıdan sonra ne olur?

    İlk sızıyı durdurmak mümkün değildir, gerekli de değildir. Belirleyici olan, ondan sonraki dakikalarda ne yaptığımızdır. Hemen cevap vermemek işe yarar. Cümleyi bir kez de ses tonu olmadan dinlemek işe yarar. Ve şu sade soruyu sormak işe yarar: Bu eleştiri doğru olsaydı ne yapardım? Cevap çoğu zaman şaşırtıcı derecede küçüktür: bir paragrafı çıkarmak, özür dilemek, bir dahaki sefere daha erken başlamak.

    Bunu yaparken öbür uca savrulup kendini hırpalamamak gerektiğini „Kusuru Görmek“ yazısında anlatmıştım. Savunma ile kendini küçümseme arasında dar ama yürünebilir bir yol vardır. Eleştiriyi kabul etmek, sonunda küçülmek anlamına gelmez. Sadece, bir şey gösterdiği anda aynayı ters çevirmemek anlamına gelir.

    Deutsche Version